تعویض مفصل زانو؛ انواع، دوره نقاهت و عوارض

تعویض مفصل زانو یا Knee Arthroplasty یکی از جراحی‌های اصلی ارتوپدی برای بیمارانی است که مفصل زانوی آنها به‌ شدت آسیب دیده و درد، خشکی زانو یا محدودیت حرکت به اندازه‌ای رسیده که فعالیت‌های روزمره و کیفیت زندگی را مختل کرده است. شایع‌ترین علت انجام این جراحی آرتروز پیشرفته زانوست، اما آرتریت‌های التهابی و آرتروز پس از آسیب نیز می‌توانند در نهایت فرد را به تعویض مفصل نیازمند کنند. در این عمل برخلاف تصور رایج، کل زانو برداشته نمی‌شود؛ بلکه قسمت‌های آسیب‌ دیده سطح استخوان ران و درشت‌نی تراش داده شده و با قطعات فلزی و یک Spacer پلاستیکی مخصوص جایگزین می‌شوند. هدف اصلی، کاهش درد، اصلاح عملکرد مفصل و کمک به راه‌رفتن و انجام فعالیت‌های روزمره است.

در ادامه بررسی می‌کنیم که تعویض مفصل زانو دقیقا چیست، چه زمانی ضرورت پیدا می‌کند، چه انواعی دارد، عمل چگونه انجام می‌شود، دوره نقاهت چقدر است، چه عوارضی ممکن است ایجاد شود و بعد از جراحی چه مراقبت‌هایی اهمیت بیشتری دارند.

تعویض مفصل زانو چیست؟

تعویض مفصل زانو که با اصطلاح Total Knee Arthroplasty یا TKA نیز شناخته می‌شود، در واقع نوعی بازسازی سطح مفصل است. جراح بخش‌ های تخریب‌ شده غضروف و مقدار کمی از استخوان زیر آن را برمی‌دارد و سطوح جدیدی با استفاده از اجزای فلزی و پلاستیکی ایجاد می‌کند. در بعضی بیماران سطح زیرین کشکک نیز بازسازی می‌شود. بنابراین اصطلاح “تعویض کل زانو” ممکن است کمی گمراه‌کننده باشد. در این عمل استخوان ران و درشت‌نی به‌ طور کامل تعویض نمی‌شوند، بلکه سطوح مفصلی آسیب‌ دیده جایگزین می‌شوند. بیماران معمولا زمانی به این مرحله می‌رسند که درد و محدودیت زانو دیگر با روش‌هایی مانند ورزش درمانی، کاهش وزن در صورت نیاز، دارو، تزریق یا سایر درمان‌های غیرجراحی به اندازه کافی کنترل نشده باشد.

چه زمانی تعویض مفصل زانو لازم است؟

وجود آرتروز در عکس رادیولوژی به‌ تنهایی به معنی نیاز قطعی به تعویض مفصل نیست. تصمیم برای جراحی بیشتر براساس شدت علائم و تاثیر آنها بر زندگی فرد گرفته می‌شود. راهنمای NICE توصیه می‌کند ارجاع برای بررسی تعویض مفصل زمانی در نظر گرفته شود که درد، خشکی، کاهش عملکرد یا تغییر شکل مفصل به‌ طور قابل‌ توجهی کیفیت زندگی را مختل کرده باشد و درمان غیرجراحی موثر نبوده یا برای بیمار مناسب نباشد. تعویض مفصل بیشتر در شرایط زیر مطرح می‌شود:

• درد شدید زانو در فعالیت‌های روزمره: مانند راه‌ رفتن، بالا رفتن از پله، بلند شدن از صندلی یا ایستادن.
• درد در حالت استراحت یا شب: به‌ ویژه اگر خواب بیمار را مختل کند.
• خشکی قابل‌ توجه مفصل: به‌ طوری‌ که خم و راست‌ کردن زانو دشوار شود.
• تغییر شکل زانو: مانند زانوی پرانتزی یا ضربدری ناشی از تخریب شدید مفصل.
• کاهش شدید عملکرد: زمانی که فرد برای فعالیت‌های معمول به کمک دیگران یا وسیله کمکی وابسته شده است.
• ناکافی‌بودن درمان غیرجراحی: مانند تمرین درمانی، داروها، تزریق یا سایر اقدامات مناسب.

چه کسانی کاندید مناسبی برای تعویض مفصل زانو هستند؟

سن به‌ تنهایی تعیین نمی‌کند چه کسی باید تعویض مفصل انجام دهد. AAOS محدودیت مطلق سنی یا وزنی برای جراحی تعریف نمی‌کند و تأکید دارد تصمیم بیشتر براساس درد، ناتوانی، وضعیت مفصل و سلامت عمومی بیمار گرفته می‌شود. بیشتر افرادی که تحت تعویض کامل مفصل قرار می‌گیرند در میانسالی یا سنین بالاتر هستند، اما بیمار جوان‌تر نیز در صورت تخریب شدید مفصل ممکن است کاندید جراحی باشد. قبل از تصمیم نهایی معمولا موارد زیر بررسی می‌شوند:

• شدت و محل زانو درد
• دامنه حرکت زانو
• ثبات مفصل
• قدرت عضلات
• محور اندام
• تصاویر رادیولوژی
• بیماری‌های زمینه‌ای
• میزان تاثیر مشکل بر زندگی روزمره
• نتیجه درمان‌ های قبل

انواع تعویض مفصل زانو

تعویض مفصل زانو فقط یک روش نیست و نوع آن بسته به میزان آسیب، محل آرتروز و وضعیت پروتز قبلی ممکن است. در کل سه مدل شایع شامل تعویض کامل، تعویض جزئی یا جراحی Revision در پزشکی برای تعویض مفصل زانو وجود دارد.

تعویض کامل مفصل زانو

Total Knee Replacement رایج‌ ترین نوع این جراحی است. در این روش سطوح مفصلی آسیب‌ دیده قسمت انتهایی استخوان ران و بالای استخوان درشت‌ نی بازسازی می‌شوند و یک Spacer بین قطعات فلزی قرار می‌گیرد. این روش بیشتر زمانی استفاده می‌شود که آرتروز بخش گسترده‌ای از مفصل را درگیر کرده باشد و بیمار درد و محدودیت عملکرد قابل‌توجه داشته باشد.

تعویض جزئی مفصل زانو

در Partial یا Unicompartmental Knee Replacement فقط قسمت آسیب‌ دیده مفصل جایگزین می‌شود و قسمت‌های سالم زانو حفظ می‌شوند. این روش برای همه بیماران مناسب نیست و طبق AAOS، آرتروز باید عمدتا به یک کمپارتمان زانو محدود باشد و وضعیت رباط‌ها و سایر بخش‌های مفصل برای انجام جراحی مناسب باشد. مزیت احتمالی تعویض جزئی این است که بافت طبیعی بیشتری حفظ می‌شود و بسیاری از بیماران درد و تورم کمتر و توان‌ بخشی اولیه آسان‌تری نسبت به تعویض کامل تجربه می‌کنند. در مقابل، اگر در آینده آرتروز به سایر قسمت‌های زانو گسترش پیدا کند، ممکن است تعویض کامل لازم شود.

تعویض مجدد یا Revision زانو

Revision Total Knee Replacement زمانی انجام می‌شود که پروتز قبلی به دلایلی مانند لق‌ شدن، ساییدگی زانو، عفونت زانو، شکستگی اطراف پروتز یا مشکلات دیگر نیاز به تعویض یا بازسازی داشته باشد. Revision معمولا پیچیده‌تر و طولانی‌تر از تعویض اولیه است و ممکن است نیاز به پروتزهای بزرگ‌تر، قطعات تقویتی یا در برخی موارد پیوند استخوان داشته باشد. خطر عوارض آن نیز نسبت به جراحی اولیه بیشتر است.

برای مطالعه بیشتر: جراحی آرتروز زانو

عمل تعویض مفصل زانو چگونه انجام می‌شود؟

در تعویض کامل مفصل، جراح ابتدا از طریق برش جلوی زانو به مفصل دسترسی پیدا می‌کند. سپس قسمت‌های آسیب‌دیده سطح استخوان‌ها را با اندازه‌گیری دقیق آماده می‌کند. به‌ طور خلاصه مراحل اصلی شامل موارد زیر هستند:

1. برداشتن سطح غضروفی و مقدار محدودی از استخوان آسیب‌دیده
2. آماده‌کردن انتهای استخوان ران و درشت‌نی
3. قرار دادن اجزای فلزی پروتز
4. قرار دادن Spacer پلاستیکی بین قطعات فلزی
5. در صورت نیاز، بازسازی سطح زیر کشکک
6. بررسی راستای زانو، ثبات و دامنه حرکت
7. بستن محل جراحی

قطعات پروتز ممکن است با سیمان استخوانی ثابت شوند یا در بعضی مدل‌ها به‌ صورت Press-fit طراحی شده باشند تا استخوان در سطح آنها رشد کند.

همچنین در مورد مدت زمان عمل تعویض مفصل زانو، براساس اطلاعات AAOS، معمولا حدود ۱ تا 3 ساعت طول می‌کشد. البته زمان واقعی می‌تواند با توجه به وضعیت مفصل، سابقه جراحی قبلی، نوع پروتز و پیچیدگی عمل متفاوت باشد. پس از جراحی بیمار مدتی در ریکاوری تحت نظر قرار می‌گیرد. برخی بیماران در همان روز مرخص می‌شوند و برخی نیاز به یک شب یا بیشتر بستری دارند؛ این موضوع به وضعیت عمومی، نوع جراحی، کنترل درد و توانایی حرکت ایمن بستگی دارد.

مراقبت های قبل از تعویض مفصل زانو

آمادگی مناسب پیش از جراحی می‌تواند به کاهش خطر عوارض و ساده‌ترشدن دوره بازتوانی کمک کند. ارزیابی سلامت عمومی به‌ خصوص در افرادی که بیماری قلبی، کلیوی، دیابت یا سایر بیماری‌های مزمن دارند اهمیت بیشتری دارد. قبل از عمل معمولا باید:

• تمام داروها و مکمل‌های مصرفی خود را به جراح اطلاع داده دهید.
• درباره قطع یا ادامه داروهای ضدانعقاد فقط طبق نظر پزشک عمل کنید.
• آزمایش‌های لازم مانند آزمایش خون و در صورت نیاز ECG انجام دهید.
• بیماری‌های مزمن را با کمک پزشک تا حد امکان کنترل کنید.
• عفونت فعال پوستی، ادراری یا سایر عفونت‌ها را بررسی کنید.
• اقدامات دندان‌پزشکی ضروری را در صورت نیاز، چند روز تا یک هفته قبل از عمل انجام دهید.
• در خانه از واکر یا عصای مناسب آماده داشته باشید.
• برای چند روز یا چند هفته اول همراه و مراقب داشته باشید.

علاوه بر موارد بالا، تقویت عضلات و حفظ فعالیت متناسب قبل از جراحی نیز می‌تواند فرد را برای دوره توان‌ بخشی آماده‌تر کند.

مراقبت های بعد از تعویض مفصل زانو

روزها و هفته‌های نخست پس از عمل بخش مهمی از نتیجه نهایی جراحی را تشکیل می‌دهند. هدف مراقبت‌ها کنترل درد و تورم زانو، پیشگیری از عفونت و لخته، حفظ حرکت و بازگرداندن تدریجی قدرت و راه‌ رفتن است. مراقبت‌های اصلی شامل موارد زیر هستند:

• مراقبت از زخم: پانسمان طبق دستور تعویض و زخم را تا زمان بسته‌شدن مناسب خشک و تمیز نگه دارید
• مصرف داروها: مسکن و داروهای پیشگیری از لخته را دقیقا طبق دستور مصرف نمایید.
• کنترل تورم: بالا قراردادن پا و استفاده از سرما مانند کمپرس سرد می‌تواند کمک‌کننده باشد.
• حرکت مچ پا: حرکات مچ و پا به گردش خون کمک می‌کنند.
• راه‌رفتن تدریجی: ابتدا با واکر یا عصا و سپس براساس توان و شرایط عمومی خود راه رفتن آهسته را شروع کنید.
• انجام منظم تمرینات: تمرینات خم و راست‌کردن و تقویت عضلات بخش اصلی بازتوانی‌ بسیار مهم هستند و باید مرتب آن ها را انجام دهید

تورم خفیف تا متوسط ممکن است حتی برای چند ماه باقی بماند و به‌ تنهایی نشانه مشکل پروتز نیست، اما تورم ناگهانی یا شدید باید بررسی شود.

فیزیوتراپی بعد از تعویض مفصل زانو

فیزیوتراپی زانو یکی از اصلی‌ترین اجزای بازتوانی بعد از تعویض مفصل است. AAOS گزارش می‌کند بسیاری از بیماران می‌توانند تنها چند ساعت بعد از جراحی تمرینات اولیه زانو را شروع کنند. اهداف اصلی توان‌بخشی شامل موارد زیر است:

1. بازیابی صاف‌شدن کامل زانو
2. افزایش تدریجی خم‌شدن زانو
3. فعال‌کردن عضله چهارسر
4. کاهش ضعف عضلات ران
5. آموزش الگوی صحیح راه‌رفتن
6. بازیابی تعادل
7. تمرین پله
8. بازگشت تدریجی به فعالیت‌های روزمره

پیاده‌ روی در این مرحله مفید است، اما جای تمرینات اختصاصی فیزیوتراپی را نمی‌گیرد. AAOS نیز صراحتا تأکید می‌کند راه‌رفتن باید در کنار تمرینات فیزیوتراپی تجویز شده ادامه پیدا کند.

بعد از تعویض مفصل زانو چه زمانی می توان راه رفت؟

راه‌ رفتن معمولا زود بعد از عمل آغاز می‌شود. بیمار در ابتدا با کمک فیزیوتراپیست و وسیله‌ای مانند واکر، عصا یا Crutch حرکت می‌کند. برای ترخیص، بیمار معمولا باید بتواند با یک وسیله کمکی روی سطح صاف راه برود و در صورت نیاز چند پله را به‌صورت ایمن طی کند. زمان کنارگذاشتن واکر یا عصا برای همه یکسان نیست. قدرت عضلات، تعادل، درد، نوع جراحی و وضعیت بیمار تعیین می‌کنند چه زمانی استفاده از وسیله کمکی متوقف شود. کنارگذاشتن زودهنگام واکر صرفاً برای سریع‌تر نشان‌دادن روند بهبود هدف مناسبی نیست؛ مهم این است که فرد بدون لنگیدن یا خطر سقوط حرکت کند.

عوارض تعویض مفصل زانو چیست؟

تعویض مفصل در اغلب بیماران بدون عارضه جدی انجام می‌شود، اما مانند هر جراحی بزرگ دیگری خطراتی دارد. AAOS عفونت جدی مفصل را در کمتر از ۲ درصد بیماران پس از تعویض کامل اولیه گزارش می‌کند.  عوارض احتمالی عبارت‌اند از:

1. عفونت سطحی یا عمقی اطراف پروتز
2. لخته خون در وریدهای عمقی پا یا DVT
3. آمبولی ریه
4. خون‌ریزی
5. آسیب نادر عصبی یا عروقی
6. خشکی بیش از حد زانو
7. محدودیت دامنه حرکت
8. درد مداوم بعد از عمل
9. لق‌شدن پروتز
10. ساییدگی Spacer پلاستیکی
11. شکستگی اطراف پروتز
12. نیاز به جراحی Revision در آینده

تب مداوم، افزایش قرمزی یا ترشح زخم، افزایش درد در استراحت، تورم جدید ساق، درد ساق، تنگی نفس یا درد ناگهانی قفسه سینه باید سریع بررسی شوند.

بعد از تعویض مفصل چه ورزش هایی مجاز هستند؟

هدف تعویض مفصل بازگرداندن توانایی انجام بسیاری از فعالیت‌های روزمره است و در واقع با مفصل مصنوعی نمی توان ورزش های پرضربه و سنگین را انجام داد. پس از پایان دوره توان‌بخشی و با اجازه پزشک، فعالیت‌هایی مانند موارد زیر معمولا مناسب‌ترند:

• پیاده‌ روی سبک
• شنا
• دوچرخه‌ سواری
• دوچرخه ثابت
• برخی تمرینات قدرتی کنترل‌شده

فعالیت‌هایی مانند دویدن طولانی، پرش مکرر و ورزش‌های بسیار پربرخورد معمولا کمتر توصیه می‌شوند، زیرا بار مکانیکی بیشتری به پروتز وارد می‌کنند.

دوره نقاهت تعویض مفصل زانو چقدر است؟

دوره نقاهت را نمی‌توان با یک تاریخ واحد تعریف کرد. برگشتن به فعالیت‌های ساده روزمره بسیار زودتر از زمانی اتفاق می‌افتد که زانو از نظر قدرت، تورم و احساس طبیعی‌بودن به وضعیت پایدار برسد. AAOS گزارش می‌کند بیشتر بیماران می‌توانند بسیاری از فعالیت‌های معمول روزانه را حدود ۳ تا ۶ هفته پس از عمل از سر بگیرند، اما بازسازی قدرت و عملکرد طی ماه‌های بعد ادامه پیدا می‌کند.

مرحله	بازه تقریبی
شروع راه‌ رفتن با کمک	معمولا از روزهای اولیه
انجام فعالیت‌های ساده منزل	به‌ تدریج طی هفته‌های اول
بسیاری از فعالیت‌های روزمره	حدود ۳ تا ۶ هفته
رانندگی	اغلب حدود ۴ تا ۶ هفته، در صورت کنترل کافی پا و قطع داروهای مختل‌کننده واکنش
بازگشت به کار	از چند هفته به بعد، بسته به نوع شغل
افزایش قدرت و استقامت	طی چند ماه
رسیدن به نتیجه پایدارتر	ممکن است چندین ماه ادامه داشته باشد

رانندگی فقط براساس تعداد هفته‌ ها تعیین نمی‌شود. کنترل پا، قدرت عضلات، واکنش مناسب برای ترمزکردن و عدم مصرف داروهای مخدر اهمیت دارند.

برای مطالعه بیشتر: روماتیسم زانو

تجربه بیماران از دوره نقاهت تعویض مفصل زانو

تجربیات بیماران در شبکه‌های اجتماعی یک نکته مهم را نشان می‌دهند: روند بهبود بعد از TKA در افراد مختلف بسیار متفاوت است. برای مثال، یکی از کاربران Reddit که هر دو زانویش را تعویض کرده بود، سخت‌ترین درد خود را در روزهای ۳ تا ۸ توصیف کرده و گفته بود چند هفته طول کشید تا درد دائمی جای خود را به ناراحتی گهگاهی بدهد. در همان بحث کاربران دیگری دوره نقاهت متفاوت و گاهی طولانی‌تری را گزارش کرده‌اند.

کاربر دیگری شش هفته پس از جراحی گزارش کرده بود که بدون عصا یا واکر راه می‌رود و درد آرتروزی قبلی از بین رفته، اما خشکی و تورم هنوز وجود دارد. این تجربه با داده‌های بالینی همخوان است که نشان می‌دهند تورم می‌تواند ماه‌ها باقی بماند. یک فرد دیگر در پنج ماهگی هنوز کاهش قدرت و مقداری تورم هنگام راه‌ رفتن و پایین‌ آمدن از پله را گزارش کرده بود. در یک روایت شخصی در Medium نیز بیمار دوره‌ای از درد، اختلال خواب و تغییرات روزبه‌روز علائم را توصیف کرده است. این روایت‌ها یک پیام کاربردی دارند که بهبود پس از تعویض مفصل الزاما خطی نیست و مقایسه دقیق هفته‌ به‌ هفته با فرد دیگری می‌تواند انتظار غیر واقعی ایجاد کند.

نقش زانوبند طبی بعد از تعویض مفصل زانو

برخلاف برخی جراحی‌های رباط یا مینیسک زانو، استفاده روتین و طولانی‌مدت از زانوبند پس از تعویض کامل مفصل برای همه بیماران ضروری نیست. پروتز برای ایجاد یک مفصل پایدار طراحی می‌شود و بخش اصلی بازتوانی بر راه‌ رفتن، بازیابی دامنه حرکت و تقویت عضلات متمرکز است. با این‌حال، در بعضی شرایط خاص ممکن است جراح برای مدت مشخص از بریس استفاده کند؛ برای مثال اگر هم‌زمان مشکل ثبات، آسیب بافت نرم یا شرایط خاص دیگری وجود داشته باشد. انتخاب نوع بریس باید توسط جراح انجام شود و یک زانوبند حمایتی معمولی جایگزین بریس تجویزشده بعد از عمل نیست.

پس از عبور از دوره اولیه جراحی، اگر پزشک استفاده از یک زانوبند حمایتی برای فعالیت‌های روزمره را مناسب بداند، محصولاتی مانند زانوبند زاپیامکس یا زانوبند رزوسیدال می‌توانند در حد حمایت از مفصل و افزایش احساس ثبات بررسی شوند. این محصولات قرار نیست پروتز را تثبیت کنند یا جای فیزیوتراپی را بگیرند.

سخن پایانی

تعویض مفصل زانو یکی از درمان‌های اصلی آرتروز شدید و سایر تخریب‌های پیشرفته مفصل است. با این حال معمولا زمانی مطرح می‌شود که درد و کاهش عملکرد کیفیت زندگی را به‌طور جدی تحت تأثیر قرار داده و درمان‌های غیرجراحی کافی نبوده‌اند. جراحی می‌تواند به‌ صورت تعویض کامل یا در بیماران منتخب به‌ صورت تعویض جزئی انجام شود و در صورت خرابی پروتز قبلی ممکن است Revision لازم باشد. نتیجه جراحی فقط به تکنیک عمل وابسته نیست؛ آمادگی قبل از جراحی، پیشگیری از عوارض، مراقبت از زخم، فیزیوتراپی، راه‌رفتن تدریجی و تقویت عضلات نیز در بازگشت عملکرد نقش اساسی دارند.  برای بیشتر بیماران، هدف نهایی این نیست که هرچه سریع‌تر واکر را کنار بگذارند یا در چند هفته اول به دامنه حرکت فرد دیگری برسند؛ بلکه باید حرکت ایمن، قدرت مناسب و بازگشت پایدار به فعالیت‌های روزمره ایجاد شود.

سوالات متداول

1. بعد از تعویض مفصل زانو چند روز باید بستری بود؟

برخی بیماران مناسب می‌توانند همان روز ترخیص شوند، درحالی‌که بعضی افراد یک شب یا بیشتر بستری می‌شوند. توانایی راه‌رفتن ایمن، کنترل درد و شرایط پزشکی در تصمیم ترخیص مؤثرند.

2. تعویض مفصل زانو چند ساعت طول می کشد؟

تعویض کامل اولیه معمولا حدود ۱ تا ۲ ساعت طول می‌کشد. جراحی‌های پیچیده یا Revision می‌توانند زمان بیشتری نیاز داشته باشند.

3. بعد از تعویض مفصل زانو چه زمانی می توان بدون واکر راه رفت؟

زمان مشخصی برای همه وجود ندارد. بیمار زمانی باید واکر یا عصا را کنار بگذارد که قدرت، تعادل و الگوی راه‌رفتن کافی داشته باشد و پزشک یا فیزیوتراپیست آن را ایمن بداند.

4. پروتز زانو چند سال عمر می کند؟

AAOS گزارش می‌کند بیش از ۹۰ درصد تعویض‌های کامل مدرن هنوز ۱۵ سال پس از جراحی عملکرد مناسبی دارند. عمر دقیق پروتز در هر فرد به عوامل مختلفی بستگی دارد.

5. آیا بعد از تعویض مفصل زانو می توان ورزش کرد؟

بله. پس از بازتوانی، بسیاری از فعالیت‌های کم‌ فشار مانند پیاده‌ روی، شنا و دوچرخه‌ سواری امکان‌ پذیرند. ورزش‌های پرجهش و پربرخورد معمولا کمتر توصیه می‌شوند.